Iz prve ruke - Radovan Martinović
Akademske slobode između ideje i farse
Autonomiju univerziteta je „smislio” Fridih I Barbarosa, tada vođa divljih i opasnih Avara. Naišao je u jednom od vojnih pohoda 1158. na civilnu školu u Bolonji gdje su se bili okupili studenti i profesori okolnih nacija. Izdao je „bulu” kojom je zaštitio profesore i studente od svih pritisaka, stavio ih u nadležnost crkvenog suda, što je bila privilegija viših slojeva društva - profesorima je propisao pravo na štrajk, to jest da odbiju da drže predavanja ako ih tjeraju da predaju ono iza čega ne stoje. Tako je „Bolonja” ostala kao duhovna građevina jednog vojnika, postala simbol prvog univerziteta modernog doba i održala se kao piramida preko osam stotina godina.
Radeći tokom 1999. projekat „Uloga univerziteta u razvoju građanskog društva” uzeli smo kao ključne riječi ili „sveto trojstvo”: autonomija, kvalitet i akademske slobode. U mnogim deklaracijama stoji: „akademske slobode postoje da bi društvo imalo koristi od časnih sudova i slobodnog stvaralaštva ljudskog duha”. Jesu li autonomija i akademske slobode: energija, iluzija ili farsa nije nimalo glupo pitanje. Kao i sama demokratija, koja je na vrhu piramide ideja, i ove dvije humane tvorevine mogu se lako pretvoriti u lakrdiju. Same po sebi mogu da budu moda, parada i dekoracija za muzeje, sve dok se ne ođenu na konkretne ljude i stave u realne prostore. A realni prostor državnog univerziteta je država Crna Gora, ovakva kakva je danas. Iako na njemu radi blizu šest stotina doktora nauka, to može da znači i mnogo i malo, a nedajbože i ništa, jer nije dužnost državnog univerziteta da posjeduje znanje nego da ga generiše, stvara, emituje, upumpava u cjelokupni sistem. Nosilac tog procesa je jasan - to je kritička misao. Za takav univerzitet se s pravom kaže da je „ogledalo društvenog razvoja”. Upravo na tome treba mjeriti kvalitet funkcije univerziteta pa i oblikovati i autonomiju i akademske slobode. A kada se kaže da je on država u državi misli se da postoje obije snažne države i da znaju šta hoće jedna od druge.
Samoupravljanje i autonomija semantički su u bliskoj relaciji. Bogato nasljeđe koje nosimo iz socijalizma izgledalo bi kao ogromna prednost u kreiranju modela autonomije univerziteta. No tu se krije i opasnost od improvizacije. Samoupravljanje se u našoj bivšoj državi razvijalo ispod razrađene, javne ili tajne, partijske kontrole, pa se može slobodno nazvati nadgledana autonomija. Interaktivni red i organizaciona kultura iz tog sistema se nijesu mogli naslijediti. U našem mentalnom sklopu naslijeđeno je nešto što se može, bez velike greške, nazvati samoupravni voluntarizam.
Ima univerziteta, univerziteta i univerziteta. Amerika je posebni primjer za tu sintagmu. Između kolosa, kao što su Jejl i Harvard (sa posjedima u nekretninama od desetinu milijardi dolara), do petparačkih škola na kojima studiraju usamljene dame i gospoda da ubiju dosadu, nema ništa zajedničkog izuzev prefiksa univerzitet. Ono što mora da dominira na univerzitetu je neprikosnovena akademska perfekcija, u moralnom smislu iznad svega, u odabiru nastavnog kadra i rukovodstva, u organizaciji i disciplini, režimu studija i, da ne nabrajamo, mnogo, mnogo čemu još. Za takve univerzitete se kaže da su čuvari globalnih etičkih normi. Bolonjski projekat reformi je bila šansa da se izvrši dubinska reforma i poboljša sistem visokog obrazovanja. Imao sam prilike da posmatram, iz prve ruke, kako se zbrzava birokratski materijal reforme, gutajući kompromise koji će sačuvati moć samoupravnog voluntarizma, koji je narastao do opasnih razmjera.
Univerzitet Crne Gore ima veliki kadrovski potencijal. Da li će se to kvalitetno jezgro ohrabriti da izdvoji jednu elitnu školu i postavi je na vrh obrazovne, naučne, duhovne, prosvjetiteljske piramide, koja regrutuje umne ljude. Na čelo takvog univerziteta postavio bih bivšeg rektora nekog uglednog univerziteta iz inostranstva i dao mu puna ovlašćenja. Jedino tako možemo ući u „ligu šampiona”, a za to nesporno i još uvijek imamo kapaciteta. A stručne servise: menadžere, hotelijere i slične zanate ostavimo umješnim školama i profesorima. Jer između umnih i umješnih vazda je postojala nepomirljiva razlika, pa valjda tako treba i da ostane. Na ovaj način ne bi bila ugrožena ni autonomija niti akademske slobode, a očistili bi mentalni sklop od opasnog samoupravnog voluntarizma. Takav koncept priznao bi i Bolonjski forum, a privukli bi i strane studente i profesore. Probudimo, dakle, u našim glavama zdravi sportski duh!
(Autor je univerzitetski profesor u penziji i predsjednik Udruženja univerzitetskih profesora Crne Gore)